Świerczyński Rudolf (1883—1943), architekt, profesor Politechniki Warszawskiej.

Ur. 23 III w majątku Rudnik (pow. łowicki), był synem Teodora, właściciela Rudnika, i Rozalii (Heleny) z Myszkiewiczów.

Nauki początkowe pobierał Ś. w domu. W l. 1894—8 uczył się w szkole realnej w Łowiczu, a następnie w I Szkole Realnej w Warszawie. Po ukończeniu nauki 10 VI 1903, podjął studia na Wydz. Inżynieryjno-Budowlanym Warszawskiego Inst. Politechnicznego im. Mikołaja II. Od jesieni 1904 studiował równocześnie malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. Uczniem i studentem był przeciętnym; przyczyniła się do tego zapewne jego wada wymowy — seplenienie. Po zamknięciu Inst. Politechnicznego, w następstwie wydarzeń rewolucyjnych w r. 1905, wyjechał do Niemiec, gdzie kontynuował studia na Wydz. Architektury politechniki (Technische Hochschule) w Darmstadt, uzyskując w kwietniu 1907 półdyplom w dziedzinie budownictwa lądowego. Następnie przeniósł się na Wydz. Budowlany politechniki (Technische Hochschule) w Dreźnie i tam, na podstawie projektu budynku sanatorium (Kurhaus für einen Sommerbadeort), powstałego pod kierunkiem Martina Dülfera, otrzymał 20 VIII 1910 dyplom architekta. Przez rok praktykował u Fritza Schumachera w Miejskim Biurze Projektowym w Hamburgu, po czym w styczniu 1911 wrócił do Warszawy.

Dn. 1 II 1911 podjął Ś. pracę w warszawskim biurze projektowym Józefa Gałęzowskiego. Po przeniesieniu się Gałęzowskiego na ASP w Krakowie przejął w r. 1913 biuro wspólnie z Romualdem Guttem; z braku zamówień zostało ono 1 VI r.n. zamknięte. Pierwszą znaną pracą Ś-ego był pochodzący z r. 1911 projekt parku dworskiego w Sinołęce na Mazowszu. Następnie opracował projekty: teatru w Piotrkowie (wystawiony w warszawskiej Zachęcie w l. 1912—13) i przebudowy dworu w Falborzu koło Brześcia Kujawskiego. Wykonany w r. 1914 razem z Guttem projekt dworu w Niegowici pod Krakowem (zaprezentowany na Wystawie Młodej Sztuki na Salonie w Zachęcie) otrzymał t.r. drugą nagrodę. Jako członek Koła Architektów Stow. Techników w Warszawie brał Ś. udział w ogłaszanych przez Koło konkursach, m.in. w listopadzie 1914 zaliczono do czterech nagrodzonych projekt Ś-ego i Gutta na budynek szkoły ludowej, a w r. 1915 w konkursie na zagrodę włościańską wspólne projekty Ś-ego i Gutta otrzymały pierwszą nagrodę za zagrodę mniejszą oraz pierwszą i drugą nagrodę za zagrodę większą.

Od jesieni 1914 prowadził Ś. przez kilka miesięcy zajęcia na kursach architektonicznych dla studentów, którym wybuch pierwszej wojny światowej uniemożliwił kontynuację studiów na wydziałach budowlanych i architektonicznych uczelni za granicą. Pod okupacją niemiecką był czynny w dziedzinie ochrony zabytków i jako kurator-architekt sprawował pieczę nad pracami konserwatorskimi w pałacu Krasińskich w Warszawie. Był inicjatorem i skutecznym propagatorem utworzenia na powstałej 15 XI 1915 Politechn. Warsz. samodzielnego Wydz. Architektury (zamiast katedry na Wydz. Inżynierii Budowlanej); uczestniczył w opracowaniu programu nauczania na Wydziale oraz w wyborze kadry nauczającej. Od listopada t.r. prowadził ćwiczenia z projektowania architektonicznego, a jesienią 1916 powierzono mu docenturę projektowania wiejskiego. W Polsce niepodległej objął 1 III 1919 Katedrę Projektowania Wiejskiego jako profesor nadzwycz. (od 1 IV 1921 profesor zwycz.). W zajęciach z projektowania wiejskiego wskazywał na konieczność unowocześnienia zabytkowego budownictwa polskich wsi i miasteczek. Realizował też zlecenia prywatne, m.in. w r. 1919 w Warszawie restaurację kamienicy przy Rynku Starego Miasta 24 i projekt jednej z ulic na Żoliborzu.

Podczas wojny polsko-sowieckiej w r. 1920 służył Ś. ochotniczo w Dyonie Artyl. Zenitowej, a od 15 VII t.r. w 1. Pułku Artyl. Przeciwlotn.; z wojska został zwolniony 28 X. Wrócił do działalności architektonicznej i dla Mieszkaniowego Stow. Spółdzielczego Oficerów na Żoliborzu opracował projekty domów jedno-, dwui wielorodzinnych (spośród 170 zbudowanych w l. 1922—7 domów można mu przypisać 21). Był też autorem projektów dziesięciu wzorcowych budynków dla Miasta-Parku Leśnego w podwarszawskim Śródborowie (1922—3) oraz własnego domu w Warszawie przy ul. Myśliwieckiej 12, o cechach stylu dworkowego, ale z funkcjonalistycznym układem wnętrz (1923). Pod jego kierunkiem przeprowadzono w l. 1922—3 inwentaryzację i odbudowę zniszczonego podczas wojny pałacu w Wolborzu (pow. piotrkowski). Na Politechnice pełnił w r. akad. 1922/3 funkcję dziekana Wydz. Architektury i był jego delegatem do senatu uczelni. W dydaktyce coraz bardziej skłaniał się ku architekturze nowoczesnej, odchodząc od zagadnień wiejskich na rzecz architektury miejskiej i po śmierci Karola Jankowskiego (4 I 1928) objął Katedrę Projektowania Miejskiego. Od r. 1928 był członkiem uczelnianej Komisji Bibliotecznej, a w r. 1929 wszedł w skład Koła Opiekuńczego Komisji Wydawniczej Tow. Bratniej Pomocy Studentów. Ponownie w l. 1929—31 reprezentował w senacie Wydz. Architektury, a w l. 1931—4 był jego dziekanem. Skupiony coraz częściej na własnej działalności architektonicznej, zlecał prowadzenie zajęć asystentom, m.in. Leonowi Markowi Suzinowi, Jerzemu Hryniewieckiemu i Maciejowi Nowickiemu; przychodził jedynie dla przeprowadzenia ostatecznych korekt projektów studenckich. Po śmierci Czesława Przybylskiego (14 I 1936) prowadził (obok Adolfa Szyszko-Bohusza) zajęcia z projektowania monumentalnego.

Prywatna działalność architektoniczna prowadzona przez Ś-ego w jego domu przy ul. Myśliwieckiej przyniosła mu sukcesy, zwłaszcza w przypadku projektów dużych budynków o charakterze publicznym. W sierpniu 1927 wygrał konkurs na budowę wspólnego gmachu Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK) i Min. Robót Publicznych na rogu ul. Nowy Świat i Alei Jerozolimskich. Po rozdzieleniu gmachów umowę na budowę BGK podpisano ze Ś-m w styczniu 1928 (obiekt oddano do użytku 6 XII 1931); Ś. zaprojektował także meble do sali posiedzeń i pokoju konferencyjnego. Wzniesiona budowla wzbudziła skrajne emocje, a Ś. za jej projekt i realizację otrzymał zawrotną sumę 379 690 zł. W sierpniu 1935 sąd konkursowy jednomyślnie wybrał projekt Ś-ego rozbudowy gmachu BGK, jednak prac nie rozpoczęto (rozbudowy dokonano w l. 1955—6, ale wg projektu Hipolita Rutkowskiego). Za projekt i realizację gmachu BGK otrzymał Ś. w r. 1937 Diplome de Grand Prix Exposition et des Techniques Paris. W październiku 1938 projekt zaprezentowano w nowym gmachu Muz. Narodowego na wystawie „Warszawa wczoraj, dziś i jutro”. Oddzielny gmach Min. Robót Publicznych (potem Min. Komunikacji) realizowano od 5 II 1929 u zbiegu ulic Hożej i Chałubińskiego (został oddany do użytku 14 IX 1931). W rozpisanym w listopadzie 1934 przez Min. Komunikacji zamkniętym konkursie na rozbudowę gmachu sąd konkursowy wyróżnił w styczniu 1935 projekt Ś-ego, jednak prac nie podjęto (wykonano je w l. 1948—50 wg projektu Bohdana Pniewskiego). Oba projekty Ś-ego, rozbudowy gmachów BGK i Min. Komunikacji, zakładały budowę wieżowców, wieńczących nowe skrzydła istniejących kubatur, przypominających wysokościowce Manhattanu. Wg projektu opracowanego przez Ś-ego w 2. poł. r. 1933 zbudowano w l. 1934—5 gmach kierownictwa Marynarki Wojennej u zbiegu ulic Wawelskiej oraz Żwirki i Wigury; Ś. zaprojektował również meble i boazerię do gabinetu szefa kierownictwa. Projekt tego budynku pokazano w r. 1933 na pierwszej w Polsce Wystawie Budownictwa Wojskowego w Warszawie. W 2. poł. r. 1936 jednogłośnie wygrał Ś. konkurs na gmach Urzędu Patentowego, który początkowo usytuowany przy ul. Rozbrat został następnie przeniesiony na Pole Mokotowskie (obecnie Aleje Niepodległości 188—192), na teren niedoszłej Dzielnicy Marsz. Piłsudskiego (Ś. od r. 1936 był konsultantem powstałego wówczas Biura Planu Dzielnicy Marsz. Piłsudskiego). Do wybuchu drugiej wojny światowej osiągnięto stan surowy budynku Urzędu, a pracę dokończono w r. 1947, w dużej mierze zgodnie z projektem Ś-ego; remont (1992—3) i rozbudowa (1999—2001) gmachu zatarły jednak jego pierwotne cechy.

W konkursie na projekt domów mieszkalnych dla Spółdzielni «Jedność» w Warszawie przy ul. Filtrowej otrzymał Ś. w r. 1926 pierwszą nagrodę, ale od realizacji odstąpiono. Podobnie stało się w konkursach: na gmach MSZ (3—7 VIII 1929), gdy mimo zdobycia pierwszego miejsca projektu nie zrealizowano ze względu na problemy z przeniesieniem szpitala Ujazdowskiego, na terenie którego zamierzano gmach wybudować, oraz na budynek Min. Opieki Społecznej przy zbiegu ulic 6-go Sierpnia i Suchej (wrzesień 1935), gdy mimo najwyższej oceny projektu i jednogłośnego skierowania go do realizacji, budowy nie podjęto. W innych konkursach projekty Ś-ego zajmowały liczące się miejsca, m.in. opracowany z Guttem na gmach Min. WRiOP przy al. Szucha zdobył w r. 1927 trzecią nagrodę, a w zamkniętym konkursie na projekt szkicowy kompleksu gmachów Urzędu Służby Śledczej Policji Państw., między ulicami Konwiktorską i Bonifraterską, uzyskał Ś. w r. 1938, ex aequo z Heleną i Stefanem Jasińskimi, drugie miejsce. Ś. wziął też udział w konkursie na gmach radiowy przy pl. Unii Lubelskiej, ale w r. 1938 sąd konkursowy uznał, że żaden projekt nie nadaje się do realizacji. Ogółem do wybuchu drugiej wojny światowej Ś. opracował 65 projektów, z których 44 zrealizowano, wziął udział w 13 konkursach architektonicznych, zdobywając dziewięć razy pierwsze miejsce, a swoje projekty zaprezentował na siedmiu wystawach. Architektura Ś-ego ewoluowała od klasycyzującej tradycji architektury polskiej do form modernistycznych i funkcjonalizmu. Jego styl po r. 1926 jest zaliczany do klasycyzmu modernistycznego, nowego klasycyzmu i polskiej odmiany modernizmu. Jako charakterystyczne cechy architektury Ś-ego wymienia się najczęściej: logikę kompozycji, prostotę i staranność opracowania, estetyzm oraz dbałość o połączenie funkcjonalności z wytwornym wykończeniem każdego detalu, z naciskiem położonym na elementy plastyczne.

Ś. był często powoływany w skład sądów konkursowych, m.in. na kolonię mieszkalną na Polesiu Konstantynowskim i Nowym Rokiciu w Łodzi (1928), na opracowanie typów mieszkań w domach czterokondygnacyjnych przy zabudowie nowych dzielnic miasta (1929), na pomnik Wojciecha Bogusławskiego (1929), na Świątynię Opatrzności Bożej (1929—30), na gmach Okręgowego Szpitala Wojskowego w Łodzi (1935), na budynki Sądów Grodzkich przy ul. Leszno i Ogrodowej w Warszawie (1935), na rozplanowanie mola południowego w Gdyni (1936) oraz na most łączący ul. Karową z ul. Brukową na Pradze w Warszawie (1936—7, kierował sekcją architektoniczną); zasiadał też w sądzie konkursowym I Ogólnopolskiego Salonu Rzeźby IPS (1937). Jako uznany autorytet był również zapraszany do wielu gremiów naukowych, m.in. na walnym zjeździe Polskiego Inst. Sztuk Pięknych w Krakowie wybrano go na członka współpracownika oddz. warszawskiego Instytutu. Od r. 1925 należał do Tow. Urbanistów Polskich oraz do komitetu założycieli powstałego t.r. czasopisma „Architektura i Budownictwo” (w l. 1937—9 wchodził w skład jego Komitetu Redakcyjnego). Brał udział w pracach Komitetu Organizacyjnego Międzynarodowej Wystawy Architektury Nowoczesnej, prezentującej w warszawskiej Zachęcie (27 II — 23 III 1926) prace architektów skupionych wokół pisma „Blok”. W 2. poł. l. dwudziestych działał w Komitecie Robót w Gmachach Reprezentacyjnych RP, którego zadaniem było opiniowanie projektowanych tam prac, m.in. w Zamku Królewskim. W l. 1931—2 był naczelnym architektem Biura Projektów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W założonym w r. 1934 Stow. Architektów RP pełnił funkcję prezesa oddz. warszawskiego. Był doradcą artystycznym Polskiego Komitetu Wystawy Międzynarodowej w Paryżu (1937). W r. 1938 został członkiem rzeczywistym IPS w Warszawie.

Podczas okupacji większość domu Ś-ego przy ul. Myśliwieckiej zajęli Niemcy. Po zamknięciu Politechniki w r. 1940 kontynuował Ś. działalność dydaktyczną w otwartej t.r. Państw. Szkole Budownictwa Lądowego i Wodnego; z Zygmuntem Kamińskim utworzył tam Wydz. Architektury Wnętrz i prowadził zajęcia z projektowania. Na Kursach Inwentaryzacji i Konserwacji Zabytków, funkcjonujących w Miejskiej Szkole Budowlanej, wykładał technikę pomiarów budynków. Równocześnie na tajnym Wydz. Architektury Politechniki wykładał projektowanie II (miejskie). Chory na serce, po nalocie sowieckim w nocy z 12 na 13 V 1943 dostał zawału i zmarł 14 V 1943 w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kw. 85—VI—1). Był odznaczony Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości (1928) i Złotym Wawrzynem PAL «Za wybitne zasługi dla sztuki w ogóle» (1938).

Zawarte w czerwcu 1918 małżeństwo Ś-ego z Heleną Marią ze Szczepkowskich, 1.v. Trzcińską, było bezdzietne.

Dom Ś-ego wraz z jego archiwum spalili Niemcy po powstaniu warszawskim 1944 r. Rodzina Ś-ego odbudowała dom w r. 1947, a w r. 2007 dokonała jego restauracji.

Bibliogr. Warszawy, I, II, IV, V, VI, XI; Enc. Warszawy (1994) (błędne: data ur. i przypisanie Ś-ego do grupy «Praesens», fot.); Łoza, Architekci (błędna data ur.); Łoza, Czy wiesz, kto to jest? (błędna data ur., fot.); Olszewicz, Lista strat kultury pol.; Polska bibliografia sztuki 1801—1944, W. 2008 IV cz. 4; Straty kultury pol. 1939—44, II; Wykaz zmarłych profesorów Politechniki Warszawskiej, W. 1987; — Biegański P., Konspiracyjne kształcenie architektów w Warszawie w okresie drugiej wojny światowej, „Studia i Mater. do Teorii i Hist. Urban. i Architektury” T. 17: 1989 s. 7—11; tenże, Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej w okresie okupacji hitlerowskiej, w: Nauka i szkolnictwo wyższe w Warszawie, W. 1987; Chwaściński B., Mosty na Wiśle i ich budowniczowie, W. 1997 (w indeksie błędnie Świerzyński); tenże, Mosty na Wiśle i ich budowniczowie w dwudziestoleciu niepodległości, w: Inżynierowie polscy w XIX i XX wieku. Kształcenie i osiągnięcia, W. 1994 III; Drozdowski M. M., Warszawa w latach 1914—1939, W. 1990; Dybczyńska-Bułyszko A., Architektura Warszawy II Rzeczypospolitej. Warszawska Szkoła Architektury na tle przemian kulturowych okresu międzywojennego, W. 2010 s. 30, 88—9, 101, 132—7, 145, 186—92, 197, 206—7, 226, 272, 283; taż, Kształt dla chaosu. Twórczość Romualda Gutta a problemy polskiego modernizmu, W. 2008 s. 30—2, 36, 66; Fragmenty stuletniej historii 1899—1999. Ludzie. Fakty. Wydarzenia. W stulecie organizacji warszawskich architektów, W. 2001; Jasieńko E., Świątynia Opatrzności Bożej, „Kwart. Architektury i Urban.” 2000 z. 4 s. 272—3; Kamiński Z., Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej przed 50 laty i dziś, „Architektura” 1965 nr 6 s. 225—6; Kuhnke M., Rudolf Świerczyński 1883—1943. Życie i twórczość, „Kwart. Architektury i Urban.” 2000 z. 3—4s. 207—407 (bibliogr.); Leśniakowska M., Architektura w Warszawie, W. 1998; Łoza S., Architekci dawnej Warszawy. Świerczyński, „Stolica” 1949 nr 2 (błędna data ur.); tenże, Szkice warszawskie, W. 1958 s. 224—5 (błędna data ur.); Mika G., Zwycięski architekt, „Stolica” 2014 nr 10—11 s. 36—40; Minorski J., Polska nowatorska myśl architektoniczna w latach 1918—1939, „Studia i Mater. do Teorii i Hist. Urban. i Architektury” T. 8: 1970 s. 51—2, 86—8, 121—3, 158—61, 178, 192, 195, 200—3, 207, 209, 212, 238—9; Modernizmy. Architektura nowoczesności w II Rzeczypospolitej, Red. A. Szczerski, Kr. 2013 I; Mycek T., Spotkania z mistrzami. Portrety 63 architektów polskich, W. 1998 (rys.); Piłatowicz J., Profesorowie Politechniki Warszawskiej w dwudziestoleciu międzywojennym, W. 1999 (fot.); tenże, Stowarzyszenie Techników Polskich w Warszawie 1898—1939. Cz. I. 1898—1918, W. 1993; Piwocki, Hist. ASP, s. 224; Podlewski W., W dwudziestą rocznicę śmierci Rudolfa Świerczyńskiego profesora Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, „Kwart. Architektury i Urban.” 1963 z. 3—4 s. 311—16 (fot.); Politechn. Warsz. 1925—65; Politechnika Warszawska 1915—1925. Księga pamiątkowa, Red. L. Staniewicz, W. 1925; 150 lat wyższego szkolnictwa technicznego w Warszawie 1826—1976, Red. E. Olszewski, W. 1979; Trybuś J., Warszawa niezaistniała. Niezrealizowane projekty urbanistyczne i architektoniczne Warszawy dwudziestolecia międzywojennego, W. 2012; Warszawska Szkoła Architektury 1915—1965. 50-lecie Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, W. 1967 s. 10—12, 16, 20, 28—9, 31, 35, 39, 41, 44 (fot.), s. 75—8, 84—6, 89—90, 129, 190, 233, 254 (błędna data ur.); — Fragmenty stuletniej historii 1899—1999. Relacje. Wspomnienia. Refleksje. W stulecie organizacji warszawskich architektów, W. 2000; Lista członków Stowarzyszenia Techników w Warszawie. Rok 1913, W. 1913 s. 72 nr 1426; toż, Rok 1914, W. 1914 s. 72 nr 1422; Politechnika Warszawska 1939—1945. Wspomnienia pracowników i studentów, W. 1990; Rocznik Polskiej Akademii Literatury 1937—1938, W. 1939 s. 181; Wiercińska, Katalog prac TZSP; Wspomnienia byłych studentów Politechniki Warszawskiej pierwszych lat jej istnienia (1898—1905), W. 1935 s. 96; — „Architektura i Budownictwo” 1929 z. 5 s. 161—81, z. 8 s. 286—304, 1932 nr 10 s. 301—20, 1933 nr 8 s. 229—45, 1936 nr 1 s. 1, 22—33, nr 3 s. 86, nr 11 s. 365—78, 1937 nr 6 s. 230—8, 1938 nr 6 s. 171—90, nr 8 s. 256—68; „Dzien. Urzęd. Min.WRiOP RP” 1919 nr 6 s. 187, 1921 nr 5 s. 166, 1929 nr 5 s. 211; „Gaz. Wyborcza” 2015 nr z 9—10 V; „Skarpa Warsz.” 1945 nr 3 s. 2—3; „Tyg. Ilustr.” 1927 nr 41 s. 835—6; — AAN: Min.WRiOP, sygn. B 15173 (akta osobowe); B. Narod.: Informatorium, Kartoteka biogr.

Józef Piłatowicz